บทความโดย: พญ.พาวิกา วัชระการุณกิจ แพทย์ประจำ Airmed Clinic
ใครที่เคยปวดกล้ามเนื้อ ปวดเอ็นเรื้อรัง รองช้ำ หรือมีหินปูนเกาะไหล่ อาจเคยได้ยินคำว่า shockwave มาบ้าง แต่ปัจจุบัน shockwave ถูกนำไปใช้ในการรักษาอย่างแพร่หลาย ตั้งแต่กระดูก แผลเรื้อรัง หัวใจ ไปจนถึงไต พร้อมศัพท์ใหม่อย่าง Li-ESWT และ eHAT ที่หลายคนยังสับสน
บทความนี้จะพาไปทำความรู้จัก shockwave แบบเข้าใจง่าย ว่าคืออะไร รักษาอะไรได้บ้าง eHAT กับ Li-ESWT คืออะไร ต่างกันอย่างไร และถูกนำมาใช้รักษาอะไรได้บ้าง
Shockwave คืออะไร?
Shockwave หรือ ESWT (Extracorporeal Shockwave Therapy) คือการส่งคลื่นกระแทกจากเครื่องภายนอกร่างกายผ่านผิวหนังไปยังเนื้อเยื่อเป้าหมาย โดยไม่ต้องผ่าตัดหรือใช้เข็ม
ทางการแพทย์ใช้ shockwave มาตั้งแต่ต้นทศวรรษ 1980 โดยเริ่มจากเครื่องสลายนิ่วในไต (lithotripsy) ต่อมาจึงพบว่าเมื่อลดพลังงานลง คลื่นไม่ได้ทำลายเนื้อเยื่อ แต่กลับกระตุ้นให้ร่างกายซ่อมแซมตัวเอง จึงเกิดการใช้ shockwave รักษาโรคอื่นตามมาอีกมาก
Shockwave ทำงานอย่างไร
เมื่อคลื่นกระแทกเดินทางถึงเนื้อเยื่อ พลังงานจะถูกปล่อยออกมาตรงรอยต่อของเนื้อเยื่อที่มีความหนาแน่นต่างกัน เช่น จุดที่เอ็นเกาะกระดูก ทำให้เกิดผลหลายอย่าง
- สลายหินปูนที่เกาะอยู่ในเอ็น
- ลดอาการปวด โดยลดการส่งสัญญาณของปลายประสาทรับความเจ็บปวด
- กระตุ้นให้เซลล์เริ่มกระบวนการซ่อมแซมเนื้อเยื่อและสร้างหลอดเลือดใหม่
แบ่งตามระดับพลังงาน
- พลังงานสูง ใช้สลายนิ่ว
- พลังงานปานกลาง ใช้กับเอ็นอักเสบเรื้อรัง หินปูนเกาะเอ็น และกระดูก
- พลังงานต่ำ ใช้กระตุ้นการไหลเวียนเลือดและการฟื้นตัวของเนื้อเยื่อ
แบ่งตามรูปแบบคลื่น
- Focused shockwave รวมพลังงานไปยังจุดเป้าหมายที่อยู่ลึก เหมาะกับกระดูก หินปูน และอวัยวะภายใน
- Radial shockwave พลังงานสูงสุดอยู่ที่ผิวแล้วกระจายออก เหมาะกับกล้ามเนื้อและเอ็นที่อยู่ตื้น
Shockwave รักษาอวัยวะและโรคอะไรได้บ้าง
Shockwave ใช้รักษาได้หลายอวัยวะ ยกตัวอย่างเช่น
- เอ็นและกล้ามเนื้อ เช่น รองช้ำ หินปูนเกาะเอ็นไหล่ เอ็นข้อศอกอักเสบ เอ็นร้อยหวายอักเสบ
- กระดูก เช่น กระดูกติดช้าหรือไม่ติด กระดูกร้าว
- ผิวหนัง เช่น แผลเรื้อรังที่หายช้า
- ระบบทางเดินปัสสาวะและสืบพันธุ์ เช่น นิ่วในไต ภาวะหย่อนสมรรถภาพทางเพศ
- หัวใจ เช่น กล้ามเนื้อหัวใจทำงานบกพร่อง
- ประคับประคองการทำงานของไต (อยู่ในงานวิจัย)
Li-ESWT คืออะไร ใช้รักษาอะไร
Li-ESWT (Low-intensity Extracorporeal Shockwave Therapy) คือ shockwave ที่ใช้คลื่นกระแทกพลังงานต่ำ เป้าหมายไม่ใช่การสลายหรือทำลายสิ่งใด แต่คือการ “ปลุก” ให้เนื้อเยื่อเริ่มกระบวนการซ่อมแซมตัวเอง
กลไกการทำงาน
เมื่อคลื่นพลังงานต่ำผ่านเนื้อเยื่อ เซลล์จะรับรู้แรงกระตุ้นเชิงกล แล้วตอบสนองด้วยการ
- หลั่งสารกระตุ้นการสร้างหลอดเลือดใหม่ เช่น VEGF
- เพิ่มไนตริกออกไซด์ ช่วยให้หลอดเลือดขยายตัว
- ลดการอักเสบและการเกิดพังผืด (พบในการศึกษาในสัตว์ทดลอง)
โรคที่ใช้ Li-ESWT
เพราะจุดเด่นคือการกระตุ้นหลอดเลือดเล็ก Li-ESWT จึงถูกใช้กับโรคที่มีปัญหาเลือดไปเลี้ยงไม่พอ
- ภาวะหย่อนสมรรถภาพทางเพศจากหลอดเลือด เป็นข้อบ่งใช้ที่มีงานวิจัยมากที่สุด การวิเคราะห์รวมงานวิจัยแบบสุ่มพบว่าช่วยให้การแข็งตัวดีขึ้นเมื่อเทียบกับการรักษาหลอก
- แผลเรื้อรัง เช่น แผลเบาหวาน
- โรคเพโรนี และอาการปวดอุ้งเชิงกรานเรื้อรัง
- กล้ามเนื้อหัวใจขาดเลือดหรือทำงานบกพร่อง
- ประคับประคองการทำงานของไต
eHAT คืออะไร ใช้รักษาอะไร
eHAT ย่อมาจาก Electrohydraulic Acoustic Therapy หมายถึง shockwave ที่สร้างคลื่นด้วยระบบ electrohydraulic คำนี้จึงบอก “วิธีสร้างคลื่น” ไม่ใช่การรักษาประเภทใหม่ที่แยกจาก shockwave
Electrohydraulic สร้างคลื่นอย่างไร
เครื่องจะปล่อยประกายไฟฟ้าระหว่างขั้วไฟฟ้า 2 ขั้วในน้ำ ทำให้น้ำบริเวณนั้นกลายเป็นไอทันทีและเกิดคลื่นกระแทก จากนั้นแผ่นสะท้อนรูปวงรีจะรวมคลื่นไปยังจุดเป้าหมายในร่างกาย
เครื่อง shockwave ทางการแพทย์สร้างคลื่นได้ 3 แบบหลัก
- Electrohydraulic ประกายไฟในน้ำ บริเวณที่คลื่นรวมตัว (โฟกัส) กว้างที่สุด
- Electromagnetic ขดลวดแม่เหล็กไฟฟ้าดันแผ่นโลหะให้สั่น
- Piezoelectric แผ่นผลึกเซรามิกสั่นพร้อมกัน โฟกัสเล็กที่สุด
ระบบ electrohydraulic ใช้รักษาอะไร
Electrohydraulic เป็นเทคโนโลยีแรกที่ใช้ในเครื่องสลายนิ่ว และยังใช้ต่อเนื่องในหลายด้าน ทั้งแบบพลังงานสูงและพลังงานต่ำ
- สลายนิ่วในไตและท่อไต
- เอ็นอักเสบเรื้อรังและกระดูก
- แผลเรื้อรัง รวมถึงแผลเบาหวาน
- ภาวะหย่อนสมรรถภาพทางเพศจากหลอดเลือด (แบบพลังงานต่ำ)
- ประคับประคองการทำงานของไต โดยใช้รูปแบบพลังงานต่ำ
eHAT กับ Li-ESWT เหมือนและต่างกันอย่างไร
สองคำนี้ไม่ใช่การรักษาคนละอย่าง แต่อธิบาย shockwave คนละมุม eHAT บอกว่าคลื่นถูกสร้างอย่างไร ส่วน Li-ESWT บอกว่าใช้พลังงานระดับไหน
| หัวข้อ | eHAT | Li-ESWT |
|---|---|---|
| สิ่งที่คำนี้บอก | วิธีสร้างคลื่น | ระดับพลังงาน |
| ชื่อเต็ม | Electrohydraulic Acoustic Therapy | Low-intensity Extracorporeal Shockwave Therapy |
| เทียบกับ | Electromagnetic, Piezoelectric | Shockwave พลังงานปานกลางถึงสูง |
| ใช้ได้กับพลังงาน | ทั้งสูงและต่ำ | ต่ำเท่านั้น |
ดังนั้นเครื่องหนึ่งเครื่องจึงอาจเป็นทั้งสองอย่างพร้อมกัน เช่น เครื่องที่สร้างคลื่นแบบ electrohydraulic และปล่อยคลื่นกระแทกพลังงานต่ำ ก็คือ Li-ESWT ที่ใช้ระบบ eHAT เช่น เครื่อง shockwaveพลังงานต่ำที่ใช้ฟื้นฟูไต ที่ใช้การสร้างคลื่นแบบ eHAT แบบพลังงานต่ำ
eHAT และ Li-ESWT กับการรักษาไต
จากความรู้ว่าคลื่นกระแทกพลังงานต่ำช่วยกระตุ้นการสร้างหลอดเลือดและการซ่อมแซมเนื้อเยื่อ วงการแพทย์จึงต่อยอดนำ eHAT และ Li-ESWT มาใช้กับไต เพื่อช่วยฟื้นฟูและประคับประคองการทำงานของไต
ทำไมต้องเป็นไต
ไตเป็นอวัยวะที่เต็มไปด้วยหลอดเลือดเล็ก ในภาวะไตเสื่อมเรื้อรัง หลอดเลือดฝอยในไตจะค่อย ๆ ลดลง เนื้อไตได้รับเลือดน้อยลง และเกิดการอักเสบกับพังผืดตามมา แนวคิดของคลื่นกระแทกพลังงานต่ำคือกระตุ้นให้เลือดไปเลี้ยงเนื้อไตดีขึ้น เพื่อช่วยชะลอวงจรนี้
สรุป
สรุปง่าย ๆ ถ้าเปรียบ shockwave เป็นเสียงเพลง eHAT คือ “ชนิดของลำโพง” ที่ใช้สร้างเสียง ส่วน Li-ESWT คือการ “เปิดเสียงเบา” คำหนึ่งบอกว่าคลื่นมาจากไหน อีกคำบอกว่าคลื่นแรงแค่ไหน ทั้งสองจึงไม่ใช่คู่แข่งกัน และเครื่องเดียวกันอาจเป็นทั้งสองอย่างได้
- Shockwave คือคลื่นกระแทกที่ส่งจากภายนอกร่างกายไปกระตุ้นเนื้อเยื่อ ใช้รักษาได้หลายอวัยวะ ตั้งแต่เอ็น กระดูก แผลเรื้อรัง ไปจนถึงระบบปัสสาวะและหัวใจ
- eHAT คือ shockwave ที่สร้างคลื่นด้วยประกายไฟในน้ำ (electrohydraulic) ใช้ได้ทั้งแบบพลังงานสูงและพลังงานต่ำ
- Li-ESWT คือ shockwave แบบพลังงานต่ำ ไม่ได้ทำลายสิ่งใด แต่ช่วยปลุกให้ร่างกายสร้างหลอดเลือดใหม่และซ่อมแซมเนื้อเยื่อ
คำถามที่พบบ่อย (FAQ)
คำถาม 1: Shockwave คืออะไร?
คำตอบ: Shockwave หรือ ESWT (Extracorporeal Shockwave Therapy) คือการส่งคลื่นกระแทกจากเครื่องภายนอกร่างกายผ่านผิวหนังไปยังเนื้อเยื่อเป้าหมาย โดยไม่ต้องผ่าตัดหรือใช้เข็ม
คำถาม 2: Shockwave ใช้รักษาอวัยวะและโรคอะไรได้บ้าง?
คำตอบ: Shockwave ใช้รักษาได้หลายอวัยวะ ยกตัวอย่างเช่น
- เอ็นและกล้ามเนื้อ เช่น รองช้ำ หินปูนเกาะเอ็นไหล่ เอ็นข้อศอกอักเสบ เอ็นร้อยหวายอักเสบ
- กระดูก เช่น กระดูกติดช้าหรือไม่ติด กระดูกร้าว
- ผิวหนัง เช่น แผลเรื้อรังที่หายช้า
- ระบบทางเดินปัสสาวะและสืบพันธุ์ เช่น นิ่วในไต ภาวะหย่อนสมรรถภาพทางเพศ
- หัวใจ เช่น กล้ามเนื้อหัวใจทำงานบกพร่อง
- ประคับประคองการทำงานของไต (อยู่ในงานวิจัย)
คำถาม 3: Li-ESWT คืออะไร?
คำตอบ: Li-ESWT (Low-intensity Extracorporeal Shockwave Therapy) คือ shockwave ที่ใช้คลื่นกระแทกพลังงานต่ำ เป้าหมายไม่ใช่การสลายหรือทำลายสิ่งใด แต่คือการ “ปลุก” ให้เนื้อเยื่อเริ่มกระบวนการซ่อมแซมตัวเอง
คำถาม 4: eHAT คืออะไร?
คำตอบ: eHAT ย่อมาจาก Electrohydraulic Acoustic Therapy หมายถึง shockwave ที่สร้างคลื่นด้วยระบบ electrohydraulic คำนี้จึงบอก “วิธีสร้างคลื่น” ไม่ใช่การรักษาประเภทใหม่ที่แยกจาก shockwave
คำถาม 5: eHAT กับ Li-ESWT แตกต่างกันอย่างไร?
คำตอบ: สองคำนี้ไม่ใช่การรักษาคนละอย่าง แต่อธิบาย shockwave คนละมุม eHAT บอกว่าคลื่นถูกสร้างอย่างไร ส่วน Li-ESWT บอกว่าใช้พลังงานระดับไหน
References
- International Society for Medical Shockwave Treatment (ISMST). Indications and contraindications
- Physiopedia. Extracorporeal Shockwave Therapy (ESWT)
- Storz Medical. Physics and Technology of shock waves
- Clinical studies on low intensity extracorporeal shockwave therapy for erectile dysfunction: a systematic review and meta-analysis of randomised controlled trials. Int J Impot Res. 2019.
- Skov-Jeppesen SM, et al. Low-intensity shockwave therapy in diabetic nephropathy: a Phase 1 study. Nephrology Dialysis Transplantation. 2020;35(8):1385.
- Skov-Jeppesen SM, et al. Low-Intensity Extracorporeal Shockwave Therapy (LI-ESWT) in Renal Diseases: A Review of Animal and Human Studies. Int J Nephrol Renovasc Dis. 2023.